عصار خانه های چهارمحال و بختیاری | عصار خانه صالحی فرخشهر

22 آبان 1399
370

عصار خانه در شهرهای قدیم ایران به آسیاب‌های مخصوصی اطلاق می‌شد که از آنها برای خرد کردن مواردی چون سنگ و زردچوبه و فلفل و امثالهم استفاده می‌شد یا مواد نباتی و روغنی، مثل کرچک و غوره و غیره را به داخل آن می‌ریختند تا روغن یا آب آنها گرفته شود.
عصار خانه عبارت از محوطه‌ای بود که در وسط آن دو قطعه سنگ گرد بر روی هم قرار داشت و این دو قطعه سنگ از یک طرف با اهرمی به یک رأس چهارپا، مثل الاغ یا شتر یا قاطر یا اسب متصل بود. با حرکت کردن حیوان، که به صورت دورانی صورت می‌گرفت، سنگ روئی آسیاب به حرکت درمی آمد و با گردش این سنگ، آنچه از موادی که به وسط سنگ مزبور ریخته می‌شد، نرم می‌گردید. در قسمت بالای سنگ متحرک جایگاهی بود که مواد خردشونده را داخل آن می‌ریختند تا از داخل سوراخ به زیر سنگ رفته و خُرد گردد.(ویکی پدیا)


 عصاری در استان چهارمحال و بختیاری

عصاري در استان چهارمحال و بختیاري در عصر قاجار و تا پایان دوره پهلوي اول(1320ش) رواج داشت. در بسیاري از شهرها و روستاهاي چهارمحال و بختیاري یك یا چند عصار خانه فعال بوده و مورخان نیز به آنها اشاره کرده اند. از جمله: در قریه اشکفتك ، دو باب عصار خانه با یك مسجد و حمام خوب حاجي محمدرضا خان در آن ساخته بود (اعتمادالسلطنه)

برای خواندن همه چیز در مورد استان چهارمحال و بختیاری، کلیک کنید
عصار خانه های چهارمحال و بختیاری | عصار خانه صالحی فرخشهر
عصار خانه فرخشهر

در گذشته نیز در شهرکرد  هشت باب عصار خانه وجود داشت که تعداد چهارتا از این کارخانه های عصاری در کنار هم و به صورت مجتمع در ضلع جنوبي خیابان ملت کنوني واقع بود و با گذشت چندین دهه  از تخریب آنها هنوز نام «چار کارخونه» برای این محل رواج دارد
چهار سنگی باقی مانده از این چهار عصاری خوشبختانه از گزند آسیب زمان حفظ شده اند و در سال 1394 خریداری شده و به محل موزه آثار سنگی در قلعه چالشتر منتقل شدند.
به مرور زمان و هنگامی که چراغ های روشنایی جدید که به چراغ لامپا معروف بودند در زندگی راه پیدا کردند مصرف روغن چراغ برای روشنایی جای خود را به نفت سفید داد.
همینطور با تغییر  الگوي کشت کشاورزي از کشت دانه هاي روغني به سیب زمیني، لوبیا، صیفي جات، کشت موادی مانند کنجد، بزرك، بید انجیر، خشخاش، و... که ماده اصلی برای گردش سنگ عصار خانه ها بود نیز رو به کاهش نهاد.
همچنین علت دیگری که در بی رنگ شدن نقش این مکان ها دخالت داشت ورود دستگاههای مکانیزه صنعتی بود. با ورود دستگاه های مکانیزه که نسبت به عصارخانه ها و آسیاب ها کاربرد و کارایی بیشتری داشتند به تدریج نقش عصاری ها هم بی رنگ تر شد.
کم کم این کارخانه ها متروکه شده و به ساختمان هایی متروکه تبدیل شدند. و به همان نسبت کارخانه های صنعتی بیشتر رشد کردند.
بسیاری از سنگ های مورد استفاده در عصار خانه ها تخریب شده و یا تکه تکه شدند و در پی ساختمان ها ریخته شدند یا بصورت پراکنده در نقاط مختلف رها شدند.

پیشینه تاریخی استان چهارمحال و بختیاری


عصار خانه ها در فرخشهر

شهر فرخشهر در نزدیکی شهرکرد و حدود 8 کیلومتری شرق شهرکرد واقع شده است. این شهر دارای قدمتی تاریخی می باشد و سابقه تاریخی آن به دوران صفویه باز می گردد برخی از اهالی معتقدند که این شهر در دوران هخامنشی نیز وجود داشته است. در این شهر آثار و بناهای تاریخی متعددی نیز وجو دارد. از آن جمله قلعه قدیمی و تاریخی متعلق به دوران قاجار، سنگ نوشته ها و کاروانسرایی بازمانده از دوران صفویه، اشکانی و....

در شهر فرخشهر در نزدیکی شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری حدود 7 عصار خانه وجود داشته که هم اکنون تنها دو عدد از آن باقی مانده است. یکی عصارخانه رضوی واقع در میدانگاه شهر (1256هجری قمری) و دیگری عصارخانه حاج حسین صالحی که در کمربندی شهر به سمت اصفهان و در جوار مزار عارف بزرگ میرزا قربانعلی (ثابت علیشاه) واقع شده است.

عصار خانه های چهارمحال و بختیاری | عصار خانه صالحی فرخشهر
محیط درونی کارخانه عصاری صالحی فرخشهر

از  کارخانه های عصاری قدیمی فرخشهر در کتب قدیمی نیز  نام برده شده است. از جمله اعتماد السلطنه بوده است که اینطور نقل کرده است « قریه قهفرخ دو رشته قنات دارد که چهار سنگ آسیا آب آن است. هرساله به قدر دویست خروار بذرافشان آنجا است. دوازده باب دکان و بازار دارد و چهار باب عصارخانه  »
در اواسط قرن کنونی، هفت عصارخانه در شهر فرخشهر فعال بوده است. که شامل این موارد است:
1-    دو عصار خانه متعلق به حاج رمضانعلی که در میدان اصلی و قدیمی شهر و در نزدیکی مسجد جامع قار داشتند.
2-    عصاری سادات در محله تورگلی ها یا محله میر نصیر
3-    عصاری معروف به  حسین عمو علی
4-    4- عصاری حسن فرزند اسماعیل که در نزدیکی قلعه سردار وجود داشت
5-    عصاری محله شاه قلی ها در محله ای به همین نام
6-    عصاری صالحی ها

جاهای دیدنی استان چهارمحال و بختیاری
عصار خانه های چهارمحال و بختیاری | عصار خانه صالحی فرخشهر
عصار خانه صالحی فرخشهر

عصار خانه صالحی فرخشهر

این بنا 600 متر زیربنا دارد و سبک ساختمانی آن به شیوه معماری 100 تا 200 سال گذشته و به صورت طاق و گنبد ساخته شده است.
تمامی وسایل قدیمی روغن کشی دستی در این مکان هم چنان در سلامت کامل قرار دارند.

عصار خانه صالحی در پای کوه و با تراشیدن بخشی از دامنه سنگی و صفه سازی اجرا شده و دیوار ضلع شمالی بنا بخشی از بستر سنگی کوه است. این ضلع در محل بام با شیب کوه هم سطح است. ورودی های کارخانه در ضلع جنوبی قرار گرفته که ورودی میانی بزرگتر از ورودی طرفین است و هرکدام جهت منظور خاصی (ورود مواد اولیه، خروج روغن) ساخته شده است.

آشنایی با شهرستان کوهرنگ، نگین طبیعت گردی چهارمحال و بختیاری
عصار خانه های چهارمحال و بختیاری | عصار خانه صالحی فرخشهر
سنگ موجود درون عصاری صالحی فرخشهر

این عصار خانه، دارای سه فضای اصلی است که فضای میانی تیر پوش بوده و ارتفاع سقف هر چه به سمت شمال میرود کوتاهتر شده و دو تنه چنار ستبر 12متری برای له کردن دانه ها در آن وجود دارد.
در بخش شرقی، انبار مواد اولیه و در بخش غربی فضای روغنکشی بوده است. سقف این دو بخش هر کدام سه گنبد دارد که گنبد جنوبی کوچك، گنبد میانی بزرگ و گنبد شمالی بزرگتر است.
بنای این عصار خانه در ابتدای جاده ورودی شهر و بر روی صفه‎ای که در دامنه جنوبی تپه کلات ایجاد شده و در جاده کمربندی به سمت اصفهان و در جوار مزار عارف بزرگ ثابت علیشاه و شعرای بزرگی همچون امامی قهفرخی و آصف واقع شده است.

در بخش غربی دو سنگ بزرگ عصاری وجود دارد که مربوط به یکی از عصار خانه های صفوی اصفهان بوده و بعد از تخریب خریداری و به این محل منتقل میشود. در اطراف این سنگ نقش بوته ای به صورت برجسته حجاری شده است که زیبایی خاصی به آن بخشیده است. در داخل دایره سنگی نیز حاشیه برجسته زیبایی حجاری شده است. تاریخ  کنده‌کاری‌های سنگ این بنا سال  1110هجری قمری نوشته شده است.

برای آشنایی با تمام شهرستان های استان چهارمحال و بختیاری، کلیک کنید.
عصار خانه های چهارمحال و بختیاری | عصار خانه صالحی فرخشهر
نمای بیرونی عصار خانه صالحی فرخشهر

 اگر چه ساختمان این عصار خانه مربوط به حدود شش دهه قبل میباشد، لیکن گونه معماری آن و همچنین سنگ عصاری صفوی آن (به تاریخ 1110هجری قمری) و داستان انتقال آن از اصفهان به فرخشهر و همچنین سیستم سنتی روغن گیری، این بنا را ارزشمند ساخته است.
بر سنگ عصاری شعر زیر حجاری شده است:
غرض نقشی است کزما باز ماند
که هستی را نمیبینم بقایی
مگر صاحبدلی روزی به رحمت
کند در حق درویشان دعایی
عمل فقیر محتاج به رحمت خدا، حاجی علی اکبر ولد استاد جونعلی شهر رمضان المبارك به اتمام رسید. سنه 1110 هجری قمری 

منبع: بیا تور

در ادامه بخوانید :همه چیز در مورد ورزش مفرح  رفتیگ  در استان چهارمحال و بختیاری

 

ما را درشبکه های اجتماعی زیر دنبال کنید:

آژانس مسافرتی" سیرسپهرسبا"

روزهای زیبا و پرطراوتی برایتان آرزومند است.

 

0 اظهار نظر
شما هم وارد بحث شید
مطالب بیشتر