معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری

17 شهریور 1399
1112

 ایل بختیاری، یکی از قدیمی ترین اقوام ساکن ایران است که تاریخ پر فراز و نشیبی را پشت سر گداشته است. در فرهنگ اقوام ایرانی از جمله «لر بختیاری» نمادهای فراوانی وجود دارد که هریک با کارکرد مادی و معنوی الهام گرفته از آداب و رسوم، سنتها، عادات، برداشتها و بینش ها نمایانگر فرهنگ غنی و پربار آنان است

 در ادامه به معرفی تعدادی از این نمادها در فرهنگ بختیاری می پردازیم. همراه ما باشید.

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد چلیپا

یکی از نمادها در فرهنگ بختیاری ، نماد چلیپا است. چلیپا، نمادی از چرخه خورشید یا گردونه مهر در آیین مهر است. این علائم از فرهنگ و آیین مهر یا میترائیسم سرچشمه گرفته و نمودگاری آیینی در فرهنگ آریایی است.
اشکال نمادین موجود به مرور از شکل اشعه و چرخه خورشید به شکل ساده علامت جمع در آمده است. چلیپا در فرهنگ بختیاری کاربردهای گوناگونی دارد. مثلا در خالکوبی زنان (پیشانی، روی انگشتان)طرحهای قالی و... این نماد رمز آلود وجود دارد.
این علامت برای شناختن مهری شدگان استفاده می شد و به آن مهره مهر و یا خال مسیحا نیز می گفتند در بختیاری ها این نماد در بعضی اشیا مانند کارد، قیچی، دوک، تزیین آش، حلوا و. .. مشاهده می شود.

بیشتر بخوانید: آداب و رسوم و باورهای مردمان استان چهارمحال و بختیاری
معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری
نقش چلیپا بر نمکدان، بافته بختیاری

این احتمال که نشانه رسمی ارتش نازی آلمان از چلیپای مقدس کیش مهر، الهام گرفته شده باشد خالی از تامل نیست. چرا که این نمودگار در روزگار کهن علاوه بر ایران در تمدن های بین النهرین، هندوستان، چین و اروپا رواج داشته است.
عناصر حیاتی، از قبیل خورشید در فرهنگ ملل باستانی به ویژه ایل تاریخ مند بختیاری، همیشه مورد احترام بوده است.خورشید این عنصر حیاتبخش در زندگی ابتدایی با فرهنگ معنوی خود، جذابیت خاصی به منظور رویکردهای اعتقادی، اسطوره ها و باورهای ایل داشته است.
نوع زندگی ابتدایی و شبانی بختیاری ها در ادوار کهن ارتباط روحی و روزمرگی با عنصر خورشید و به دنبال آن نشانه خورشید (چلیپا) را فراهم آورده که از مظاهر و تجلیات کیش مهر بوده است.

معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری
گلیم بختیاری با نقش چلیپا

چلیپا به عنوان نماد و نشانی از خورشید و آتش از دیگر عناصر ناخودآگاه ذهن است که در نمای مقطع آتشکده ها نقشه ساختاری این بناها را تشکیل می دهد.
نخستین تجلی «فر» به صورت نور آتش و یا عناصر و منابع نوری است که این بناها بر اساس انتساب «فر » به اهورامزدا انوار ساطع از او جلوه کرده است. به این ترتیب فر با کیفیتی نوری ظاهر می شود که یکی از صورتهای آن هاله نوری است. جلوه دیگر نور، آتش است که در هنر و تمدن عصر ساسانی در اشکال آتشدان و آتشکده محل ظهور می یابد 

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد آهن آلات

اولین راه مبارزه با آل، این موجود خیالی و منفور، استفاده از ابزار آهنین آن هم تیز و برنده است مانند: قیچی، داس و سنجاق که بالای سر نوزاد قرار می دهند. در باور بختیاری ها آهن علاوه بر استقامت داشتن، نمادی از دافعه نیز هست و موجودات شیطانی که برای بردن بچه می آیند را دور می کند. قشقایی ها برای مبارزه با آل و فراری دادن آن چندین سوزن جوال دوز به اطراف چادر آویزان می کنند و زن را در سنگری از آهن محصور می نمایند. 

معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری
نماد آهن آلات

در میان کردها نوعی ازدواج مبادله ای وجود دارد، که آن را "ژن وژن"  گویند. در این شکل از ازدواج معمولا پیوند بین یک خواهر و برادر با خواهر و برادر دیگری صورت می گیرد و در زمان مبادله عروس ها بین دو گروه آنان باید سنجاقی را بین خود تعویض کنند تا چله یکی از آ نها بر دیگری نیفتد در واقع آهن در اینجا نقش باروری را بر عهده دارد.
مشابه چنین عملی نزد بختیاری ها نیز رواج دارد. هنگامی که دو عروس و داماد در همسایگی همدیگر توامان عروسی کنند، عروس ها سنجاق هایشان را که قبلا به خود آویزان کرده بودند با هم تعویض می کنند تا به قول آن ها چله به آن ها نگردد.

بیشتر بدانید:  صنایع دستی استان چهارمحال و بختیاری

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد ستاره 

یکی دیگر از نمادها در فرهنگ بختیاری، نماد ستاره است.در فرهنگ بختیاری جلوه هایی از نمادپردازی نسبت به ستاره ها وجود دارد که نشان از باورهای ماورایی و جادویی دارد و به عنوان نمادهای خوش ّ یمنی و بدیمنی نیز به کرات در فرهنگ این قوم کاربرد دارد.

معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری
نقش ستاره بر دست بافته بختیاری

بختیاریها با رؤیت بسیاری از ستاره ها به انجام یا ترک کارهایی مثلا مرتبط با کوچ یا کاشت و برداشت محصول و... میپرداختند. در باور بختیاریها هر فرد ستاره ای در آسمان دارد که به نوعی با سرنوشت و تقدیر  وی گره خورده است. نقش ستاره به کرات در دستبافته های بختیاری به کاررفته است که بیشتر به شکل ستارۀ هشت پر است و با نقش تعویذ کاربرد دارد

معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری
چلیپا در حاشیه و نقش ستاره در متن قالی بختیاری

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد شخص در گذشته

یکی دیگر از مسایلی که در مراسم کتل و مافه گه از اجزا و عناصر اصلی به شمار می رود، ساخت تندیس یا نماد پیکر بی جان از شخص درگذشته است که از دو یا چند قطعه چوب که تنه اصلی تندیس است ساخته می شود. برای شبیه سازی این پیکر با قامت معمولی افراد لباس های شخصی فرد درگذشته را به دور این چوبها قرار می دهند و با پشم و یا پارچه لباس ها را پر می کنند. کلاه، شلوار دبیت، چوقا، شال، کیسه کمر، تفنگ، دوربین و سایر وسایل شخصی درگذشته را به این تندیس می افزایند تا کاملا شبیه او شود.

این پیکر بی جان گاهی به صورت ایستاده در کنار مافه گه قرار داده می شود و گاهی نیز به صورت دراز کشیده به خیمه و بهون یا سیاه چادر تکیه داده می شود و پتویی روی آن می اندازند. به این پیکره طلسم می گویند. همین طلسم را برای زنان نیز به کار می بردند و همه وسایل شخصی زن در گذشته را درون خانه یا سیاه چادر و دور ازچشم نامحرمان قرار می دادند.

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد نقش گرگ 

نماد نقش گرگ، از دیگر نمادها در فرهنگ بختیاری است. بختیاری ها به هنگام تولد بچه دور زن زائو خطی دایر ه ای می کشند تا مبادا آل یا جن بچه را ببرد. همینطور مو یا پنجه یا ناخن گرگ را به گهواره و یا لبا سهای بچه سنجاق می کنند تا اجنه نزدیک نشوند. بنابراین گرگ در این باور نماد ضد جن معنی می دهد.
چنانکه مردم بختیاری در این مواقع و نیز هنگام نگهداری کودک، هنگام شب و یا لحظه احساس خطر بعد از گفتن بسم الله می گویند گرگ، گوشت گرگ به چاله و یا گرگ به گداره که معمولا خطاب به موجودات وهمی مانند دیو، آل و یا غیر وهمی مانند جن می باشند. ایرانیان قدیم سگ را حافظ ارواح پاک از شر اهریمن می دانستند و معتقد بودند این حیوان نمی گذارد ارواح پلید از پل چینوت رد شود.
احتمال می رود وجود اعضای گرگ در کنار گهواره بچه بعد از اسلام باشد و شاید به این دلیل است که دین اسلام سگ را نجس می شمرد و به همین خاطر بختیاری ها گرگ را جانشین سگ نمودند. چون هر دو حیوان سگ و گرگ خصلت درنده خویی دارند نگهبانی از کودک و دفع ارواح خبیثه را به گرگ سپرد ه اند تا هم به محرمات اسامی پایبند بوده و گوشه چشمی به اسطوره ها و اعتقادات قدیمی خود داشته باشند. ضمنا در باوری دیگر چشمان سگ و گرگ با توجه به نیروی مغناطیسی که دارند می توانند اهریمن یا ارواح پلید را دور سازند

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد شیر

شیر از دیگر نمادها در فرهنگ بختیاری است و از جملهنمادهای مرتبط با سوگواری به شمار میرود. بختیاریها معمولاً بر سر مزار جوانان، پهلوانان و بزرگان خود تندیس شیر قرار میداده اند. شیر سنگی، تندیسهایی از جنس سنگ اند که به شکل شیر تراشیده میشدند و به نشانۀ شجاعت، دلاوری و ویژگیهایی چون هنرمندی در شکار و تیراندازی در جنگ و مهارت در سوارکاری، بر آرامگاه بزرگان قوم خود قرار میدادند.

معرفی انواع نمادها در فرهنگ بختیاری
شیر سنگی- یکی از نمادها در فرهنگ بختیاری

منطقۀ بختیاری، سرزمین شیرهای سنگی است. این مجسمه های شیری هنوز در قبرستانهای قدیمی بختیاری دیده میشوند. هنگامی که کودکی دچار دلخفگی یا ترس شدید از چیزی میشود، والدین کودک، او را سه یا هفت بار از زیر پای شیر سنگی عبور میدهند و به این وسیله باور دارند اجنه و قوای جهنمی مرموزی که باعث بیماری کودک شده اند، از او دور میشوند. نماد شیر علاوه بر این تندیسها، در قالی و گلیم و گبه هایی که بختیاریها میبافند نیز دیده میشود

خرید کتاب فرهنگ نمادها از سایت دیجی کالا
 

نمادها در فرهنگ بختیاری-نماد کل

نماد کل، یکی دیگر از نمادها در فرهنگ بختیاری است. در حوزه اعتقادی فرهنگ بختیاری، به نماد دیگری از سنگ چین بر می خوریم که کارکردی مقدس دارد و آن چینش عمودی سنگ های خشک و بدون ملات روی هم است که به شکل مخروط و غالبا در بلندای کوه یا تپ های روبروی امامزاده یا پیر درست می کنند.  این سنگ چین ها به منظور راز و نیاز با امامزاده یا پیر درست می شوند، که به آن «کل » و مکان آن را «سلامگاه » می نامند. کل های سنگی در جای جای سرزمین بختیاری چون بوی یار و مراد را می دهند و رو به سوی امامزاده یا پیر قرار دارند رنگی از تعلق خاطر می پذیرند، نه از آن رو که سنگ اند همچنان که سنگ «حجرالاسود » نماد پیمان با خداست.
آنچنان که می دانیم، ایرانیان قدیم با دو ور سرد و گرم متهمان را می آزمودند. بختیاری ها نیز با این وسیله یعنی کل به عنوان ور سرد متهم را در برابر آن قرار می داده اند تا بعد از قسم یاد کردن به کل حقیقت را ابراز دارند. روش کار بدین صورت است که، متهم باید هفت قدم به طرف کلی که درست کرد ه اند بردارد و به آن سوگند یاد کند که مرتکب خطا و جرم نشده و سپس آن کل را بیندازد. این عمل آنچنان جدی و اعتقادی شکل می گیرد که احتمال دروغ از سوی متهم بعید به نظر می آید. چون در باور ایل دروغ گفتن و کل را به سخره گرفتن شکست جان و نابودی به همراه دارد.

 

در ادامه بخوانید: پیشینه تاریخی استان چهارمحال و بختیاری

منبع: بیا تور

 

ما را درشبکه های اجتماعی زیر دنبال کنید:

آژانس مسافرتی" سیرسپهرسبا"

روزهای زیبا و پرطراوتی برایتان آرزومند است.

0 اظهار نظر
شما هم وارد بحث شید
مطالب بیشتر