عزاداری بختیاری ها | آیین و رسوم عزاداری و سوگواری در ایل بختیاری

13 شهریور 1399
3148
12
8

ایل بختیاری یکی از اصیل ترین مردمان ساکن کشور باستانی ما ایران هستند که  با فرهنگ و تمدن ایران زمین پیوندی ناگسستنی دارند. بختیاری از آندسته مردمانی هستن که هنوز به خیلی از آداب و رسوم خود پایبندد. این رسومات نماد پیشینه این قوم و جزیی از میراث ناملموس ایل بختیاری و ایران است.

مراسم عزاداری بختیاری‌ها به شکل خاصی برگزار می‌شود که نحوهٔ انجام آن در نقاط مختلف تفاوت‌هایی نیز با هم دارند. در بختیاری‌ها هرگاه کسی از دنیا می‌رود مثل اینکه همهٔ طایفه عضوی از خانواده را از دست داده، ماتم زده می‌شوند(ویکی پدیا)

 عزاداری بختیاری ها و  آیین های مربوط به آن از رسومی است که بختیاری ها هنوز به آن پایبندند است. در زیر به تعدادی از رسم و رسوم  مربوط به عزادری بختیاری ها اشاره می کنیم. همراه ما باشید.

ایل بختیاری، ساکن استان چهارمحال و بختیاری، برای آشنایی بیشتر کلیک کنید

مراسم ریش تراشی

با یکی از شیوه هایی که در عزاداری بختیاری ها مورد توجه است ممنوع بودن تراشیدن ریش نزدیکان مرده به وسیله خودشان است. پس از هفته و انجام مراسم طاقت فرسای عزاداری عده ای از بستگان و یا بزرگان فامیل و طوایف نسبی و سببی به خانه صاحب عزا می روند فاتحه می دهند و طی مراسمی ریش مردان و جوانان صاحب عزا را می تراشند. این کار نیز چون سایر مراسم یاد شده پیشین تلاشی است برای پایان بخشی به عزلت و گوشه نشینی و عزا و کوششی است برای آغاز زندگی دوباره.

ساخت مافه گه

پس از عزاداریهای هفته و انجام مراسم تشریفاتی کشیدن خیمه های عزاداری و ریش تراشی مردان نزدیک با یک روحیه همیاری، کسانی که از بنایی و کار ساختمان مطلع هستند، نسبت به تکمیل بنای مافه گه اقدام می کنند. مافه گه اگرچه یک بنای مکعبی و ساخته سنگی بشر است، ولی بخش وسیعی از آیین ها و فرهنگ ایل بزرگ را با خود به همراه دارد. توهین به مافه گه کار ناپسند و غیر اخلاقی است و حتی باور فامیل بر این بنا، چنان است که به آن قسم می خورند.

عزاداری بختیاری ها- مافه گه

مافه ها که از دو جز مافه و گه تشکیل شده، به احتمال قوی همان مدفنگاه بوده است در جایی قرار می گیرد که بخواهند یادبودی از عزیز از دست رفته ای داشته باشند. مافه گه سنگ مکعبی شکل است که به طول 2-2/5 متر و عرض 5/ 1- 1 متر از سنگ تهیه می شود.


مراسم کتل و مافه گه

در هفته نخست مرگ عزیز در میان بختیاری ها (شهید، جوان دلاور، بزرگ خاندان)در مکانی که زمین محل سکونت صاحبان عزاست و یا نزدیک به زیستگاه آنان باشد زمینی مسطح و پاک برمی گزینند. قدری آن را بالاتر از سطح زمین می آورند و قالی یا پارچه های سیاه روی آن می اندازند و وسایل شخص فوت شده از جمله تفنگ و دوربین و... را روی آن تزیین می کنند، اسب کتل شده را می آورند و افسار آن را به دست یکی از بستگان درگذشته می دهند. توشمالها در مکانی نزدیک به مافه گه ساز چپ می نوازند و زنان به صورت گروهی و حلقه وار سرود سوگ می خوانند. تمثال شخص درگذشته را در نزدیکی مافه گه یا درون خانه می گذارند.

عزاداری بختیاری ها-مراسم کتل

فامیل ها و یا سایر افراد نسبی و یا سببی در اطراف مافه گه، سیاه پوش حلقه می زنند و اشک می ریزند و بر سر و صورت خود می زنند. سپس افراد نزدیک درگذشته یا بستگان درجه یک وی می آیند و دست افراد را می گیرند که از بر سر و صورت زدن جلوگیری كنند وآنها را می برند تا در محل عزا بنشانند. نوای ساز چپ، نوحه سرایی زنان، شلیک گلوله، دور زدن اسب کتل به دور مافه گه از سمت چپ ادامه می یابد و این حرکت چند ساعت طول می کشد.
 

عزاداری بختیاری ها- ورود زنان به محل عزاداری

اگر از مرده عکسی موجود باشد در مقابل مافه گه نصب می کنند. مردان با گریه و صدای«بوومی » و زنان با خراشیدن صورت و کندن موها «کیک چر » ناله و زاری کنان وارد محل عزاداری می شوند. آنگاه عده ای به رسم تشکر مانع این کارها می شوند و با استقبال از آنها به درون خانه دعوتشان می کنند.

عزاداری بختیاری ها- ورود مردان به محل عزاداری

کتل 

یکی دیگر از رسوم مربوط به عزاداری بختیاری ها، کتل است. کتل، در حقیقت مادیان یا اسبی است که زین بر آن می گذارند، پارچه یا چادر مشکی به نشانه عزا روی آن پهن می کنند که نماد مرکبی است که سوار خود را از دست داده است. تفنگ )شمشیر(، دوربین، حمایل و کیسه کمر)قطار فشنگ( شخص را بر روی اسب قرار می دهند و افسار آن را به دست یکی از جوانان و یا افراد میانسال نزدیک به فرد درگذشته می سپارند تا به دور مافه گه از سمت چپ بچرخند.

عزاداری بختیاری ها- اسب کتل شده

بر پیشانی اسب یا مادیان یک پارچه یا دستمال سیاه رنگ و بر گردن آن چهار و یا پنج تکه پارچه رنگی آویزان می کردند که بر احساسات و عواطف مردم اثرگذارتر باشد. اگر اسب یا مادیان از آن خود شخص باشد این حزن و اندوه بسیار بیشتر است چون با نوای موسیقی آرام و سوگ سرود و گریه زنان و مردان همراه می شود و گاه آنقدر سوزناک می شود که بنا به روایت افراد، حتی اسب یا مادیان هم به گریه می افتد. این اسب را اسب کتل شده و یا به اختصار کتل می گویند. گاهی نیز آیینه ای را هم بر پیشانی اسب می بندند.

برای آشنایی بیشتر با آداب و رسوم مردم استان چهارمحال و بختیاری، کلیک کنید.

مراسم کلوی کنون

دکی دیگر از آیین های اصلی عزاداری بختیاری ها مراسم کلوی کنون است. زنان در مرگ بستگان و نزدیکان خود، گاهی سر تا پا سیاه برتن می کنند. حنا نمی گذارند و به نشانه عزاداری برخی از فعالیت های عادی را برای خود زشت و ناپسند می دانند.
پس از انجام مراسم چهلم و یا سالگرد، صاحبان عزا به«مال » یا خانه فامیل می رفتند، کلوی (روسری سیاه رنگ زنان)را از سرشان در می آوردند و بر موهایشان حنا می گذاشتند.


پایان مراسم کتل و طلسم

کتل و پیکره برای مراسم هفت مرده می ماند، پس از آن چند نفر داوطلبانه می آیند و پس از گریه و خواندن فاتحه از صاحبان عزا اجازه می گیرند و طی مراسمی همراه با نواختن ساز چپ، کتل و طلسم را برمی دارند و از جیب خودشان پولی به تشمال می دهند.
درحقیقت مقدمات عزاداری رسمی را برمی چینند. سپس پیکره را پایین تر از سیاه چادر صاحب عزا و درحالت مخفیانه باز می کنند و لباسها را تا می زنند و در بقچه قرار می دهند و به دور از چشم دیگران این کار را انجام می دهند. گاهی نیز این طلسم، برای نماد عزاداری تا چهلم و یا بیشتر در منزل صاحب عزا نگهداری می شود و مراسم گریه و فاتحه بر آن همراه با «سرو» اجرا می شود.
صاحب عزا نیز با طبخ غذا، آمادگی پذیرایی از آنها را دارد. پس از خوردن غذا فاتحه می خوانند. عموما فرد ملا )یا سواد ده یا عشایر که به آن ملا مکتبی می گویند( کار انجام مراسم مذهبی را عهده دار می شود.
پس از آن خیمه و پیشه چادرها یا سیاه چادرهایی که برای عزاداری بر پا کرده بودند را می کشند و این نشان پایان عزاداری رسمی و آغاز فعالیت های مرسوم و رایج زندگی است. اگر چه در بین بختیاری ها حتی تا سالگرد درگذشت شخص، افراد خود را عزادار می دانند و انجام برخی کارهای مشروع را از دیدگاه عرف برای خود ناپسند می دانند برای نمونه زنان تا مدتها حنا نمی گذارند و لباس سیاه بر تن می کنند

چادر(بهون) کنون

یکی از آیین های عزاداری  بختیاری ها چادر کنون است. هنگامی که خبر (خور یا هور (یعنی پیام مرگ کسی را می آورند به نشانه عزا چادرها را می کنند و پیشه چادر را می کشند و گاهی در یک مجموعه از خانواده های عشایری(مال)  تا چهلم و حتی سالگرد صاحب عزا خیمه و چادر خود را برافراشته نمی کند. البته به مرور این آیین ها نیز کمرنگتر و قدری ساده تر شده اند. قبلا زنان«پل»  می بریدند (گیسو می بریدند)و مردان بر سر و روی خود می زدند.

شاخ های نمادین بز کوهی

گاهی اوقات، برای یادمان متوفی، شاخهای قوچ یا پازن را به خاطر شکارورزی او روی مافه می گذارند. همینطور در طاق نصرتهایی که گاهی برای بزرگ مردان آذین می کنند از این شاخها استفاده نمادین می کنند. داستان قوچ و شاخهای آن ریشه ای دیرینه در فرهنگ هخامنشیان دارد که شاید یکی از ساقه های این ریشه همین التفات بختیاری ها در خصوص استفاده های نمادین از قوچ در مناسک گذار )سوگ) باشد.

عزاداری بختیاری ها- حمل بز کوهی برای نصب در طاق نصرت

اما این که چرا کورش را با دو شاخ قوچ بر سر و دو بال پرنده در پشت کمر او نقش کرده اند، درکتاب عهد عتیق و در فصلی منسوب به دانیال پیامبر، به نام سفر دانیال آمده«در زمان اسارت یهودیان در بابل، دانیال نبی که پیشگویی های  او در آن زمان تعجب همگان را برانگیخته بود در رویایی می بیند که قوچی با دو شاخ بلند که یکی رو به جلو و دیگری به طرف پشت بوده در کنار رودی ایستاده و با دو شاخ بلند خود غرب و شرق و جنوب را شخم میزند و هیچ حیوانی نبود که در برابر او ایستادگی کند. سپس جبرئیل بر او نازل شد و رویایش را بدین گونه تعبیر کرد که قوچ دو شاخ، نماینده اتحاد دو کشور پارس و ماد است و یک پادشاه قوی به این کشور حکمرانی می کند به طوری که هیچ حکومتی را یارای مقاومت در برابر آن نخواهد بود».
 از آن پس در میان مردم بر اثر پیشگویی دانیال و اشعیا، کورش را به لقب قوچ نیرومند و عقاب شرق خواندند و هنگام ساختن نقش او دو شاخ بر روی سر و دو بال در پشت او اضافه می کردند.


نقش اسب در مراسم سوگواری

 در مراسم عزاداری بختیاری ها به صورت خاصی از اسب استفاده می شود. بدین صورت که برای انتقال فرد فوت شده و فامیل درجه یک از اسب استفاده می کنند. در این مراسم اسب را با پارچه های سیاه و دیگر ملزومات سیاه پوش کرده و به آرامی حرکت می کنند که در جلو کاروان نیز آهنگ های غم انگیز توسط ساز محلی نواخته می شود تا به محل دفن میت برسند. از دیگر مراسمی که در سوگواری ها در بین بختیاری ها رسم است، این است که در مراسم تشییع جنازه، محل مرگ او را با ستونی سکو مانند به نام مافه به ارتفاع 5/1 متر می سازند و تشمال نوای غم انگیز می نوازد. اسب و زین و سلاح او را نیز حاضر می کنند. یک مرد افسار اسب متوفی را می گیرد و مرتب دور آن ستون به آرامی می چرخد و در همین حین 5 یا 6 زن 40 تا 50 ساله با آهنگی خاص و موزون همراه با ساز چپ، رشاد تها و از جان گذشتگی های او را در دفاع از ایل و فامیل یک صدا می خوانند.

عزاداری بختیاری ها- اسب کتل شده

ساز چپ و تشمال ها

تشمال نوازنده ایل است که در مراسم شادی و شیون ایل را همراهی می کند. عموما این نوازندگی دو نفره انجام می شود، خود تشمالها نیز به صورت خانوادگی در کنار ایل زندگی می کنند و در شادی و عزا خود را ملزم به همکاری می دانند. یک نفر ساز یا کرنا می نوازد که آن را میشکال می گویند و دیگری دهل می کوبد که به او دهلی یا دهل کو گفته می شود.
ساز چپ یا موسیقی چپ، نوای حزن انگیزی است که تشمالها با همان ابزار، با نغمه های تاثر و تالم برانگیز می نوازند. به این سبب به آن چپی می گویند چون همین وسیله در عروسی نیز به کار  می رود. اثری که این موسیقی غمناک بر وجود افراد صاحب عزا و نزدیکان می گذارد آن قدر موثر است که با ناله و زاری زنان و فریادهای مردان همراه می شود.
در مراسم سوگواری بختیاری ها، زنان به صورت گروهی و یا تک خوانی زنی خوش صدا با موسیقی چپ تشمال همنوا می شوند که به این صوت حزن انگیز«دندال» «دمدال»«گاگریو» می گویند. 
البته این مراسم گاگریو در همه مراسم عزا برای پیر و جوان، زن و مرد خوانده می شود که اشعار آن متفاوت است و در بیان نیکویی شایستگی و لیاقت زن یا مرد درگذشته سروده می شود.


چراغ روی قبر

در آیینهای مربوط به عزاداری بختیاری ها هنگامی که فردی را به خاک می سپارند، چراغی روشن را قبل از غروب آفتاب به مدت سه شبانه روز، بالای سر مرده می گذارند. چراغ و نور نماد جاودانگی و رهایی از تاریکی و وسیله ای برای دفع اجنه و ارواح خبیثه و مهم تر از آن نماد نور الهی و یا نماد خدای مهر است. بختیاری ها گاهی اوقات به تش و چاله سوگند یاد کرده و هیچگاه روی آن آب نمی  ریخته اند. چرا که ریختن آب روی منقل و آتش را گناه و بی حرمتی دانسته و در این صورت فرد خطاکار را«او به چاله ریز» خطاب می کرده اند.
تش مخفف آتش است که برمی گردد به سلسله مراتب دودمانی خانواده های آریایی که دور یک اجاق و مومن به یک دین بودند. بزرگترین قسم بختیاریها اجاق پدر است و وقتی دختر بختیاری به خانه بخت می رود و عروس می شود پیش از رفتن سه بار باید دور اجاق پدر بگردد و انگشتی از خاکستر اجاق را به دهان بگذارد تا خوشبخت شود

در ادامه بخوانید: همه چیز در مورد استان چهارمحال و بختیاری

منبع: بیا تور

 

ما را درشبکه های اجتماعی زیر دنبال کنید:

آژانس مسافرتی" سیرسپهرسبا"

روزهای زیبا و پرطراوتی برایتان آرزومند است.

0 اظهار نظر
شما هم وارد بحث شید
مطالب بیشتر